الميرزا القمي

18

جامع الشتات ( فارسي )

1 : نظر به اين كه منشأ وخاستگاه اين كتاب حوادث ورخدادهايى است كه عملا در زندگى روزمره مردم پيش مىآمد ، لذا مسائلي در اين كتاب وجود دارد كه بىترديد در هيچ كتاب فقهى ديگر نه مطرح شده ونه اشاره‌اى به آنها شده است . 2 : به همان دليل بالا جنبه عملي اين كتاب وبه اصطلاح به درد بخور بودنش در مقياس نسبيت ، بيشتر است . واز تكرار روند وجريان گذشتگان پيروى نكرده ودر اين خصييصه ، يك ابتكار است . 3 : جالب اين است كه ميرزا همين مسائل خاص را ( كه فقهاى سلف در آنها بحثي نكرده‌اند ) طورى به أصول وكليات كلام گذشتگان ربط داده كه خواننده به دشوارى متوجه مىشود كه پيشينيان در اين مورد بحث مستقيم نكرده‌اند . وأهل فن توجه دارند كه اين " ايجاد پيوند " كارى عظيم وبيانگر عمق بينش ووسعت علمي ميرزا مىباشد . 4 : زبان وبيان به اصطلاح مردمى دارد ودر سبك محاورات مردمى نگارش يافته است . 5 : در عين مستدل بودن ( كه در رديف مستدلترين كتاب‌هاست ) از يك جريان ساده بيان ووضوح عجيبى برخوردار است . گويى يك دست مولف در دست عوام ودست ديگرش در دست متحجرترين فرد متخصصين است . وموفق درآمدن از چنين تعهد ومشى علاوة بر معلومات نيازمند نبوغ ذاتي است . 6 : جامع الشتات اولين فقه مكتوب به زبان فارسي است كه توفيق كامل يافته ومطلوب همگان گشته است . بديهي است اشخاص روحاني كه در سراسر إيران ، پاكستان ، أفغانستان وقفقازيه پراكنده بودند در سطوح مختلف علمي قرار داشتند ، بيشترشان در حد اجتهاد نبودند وبعضي در پائينترين سطح بودند . جامع الشتات مىتوانست هم به عنوان فقه مستدل وهم به عنوان يك رساله علميه فارسي دست آنان را بگيرد ويارىشان نمايد بطورى كه كمتر روحاني محلى بود كه از آن بىنياز باشد در عين حال براي محققين هم منبع تحقيق بود . با تكثير رساله‌هاى عمليه فارسي ، جامع الشتات بخشي از مشترىهاى خويش را از دست داد واينك علاقمندان ديگرى ، در عوض آنها پيدا كرده است . محافل حقوقى دانشگاهى به دليل خصوصيات مذكور با اين منبع بزرگ آشنا گشته‌اند . بي ترديد براي هر شخص دست اندر كار حقوق دسترسى به اين كتاب ضرورت دارد .